Ahenk Unsurları-Kafiye

-A A +A

Kafiye (Uyak): Şiirde iki veya daha çok dize arasındaki farklı anlam ve görevdeki seslerin, kelimelerin benzerliğidir. Kafiye genellikle dize sonlarında ve kelimelerin köklerinde aranır. Yarım, tam, zengin ve cinaslı kafiye olmak üzere dörde ayrılır.

a. Yarım Kafiye: Tek ses benzerliğine dayanan kafiyedir.

Bir yaz günü, odamda kaparken bavulumu,

Çekerek koltuğumun parmakları kolumu

Her zamanki sesiyle bana: “Otur” diyecek.

                                                  Sabri Esat Siyavuşgil

Yukarıdaki dizelerde “bavulumu” ile “kolumu” kelimelerinin kökündeki “l” sesleriyle yarım kafiye yapılmıştır.

b. Tam Kafiye: İki ses benzerliğine dayanan kafiyedir.

Sokaktayım, kimsesiz bir sokak ortasında;

Yürüyorum, arkama bakmadan yüyorum.

Yolumun karanlığa saplanan noktasında,

Sanki beni bekleyen bir hayal göyorum.

Dörtlükteki “ta” ve “rü” sesleriyle tam kafiye yapılmıştır.

c. Zengin Kafiye: İkiden çok ses benzerliğine dayanan kafiyedir.

Kaldırımlar, çilekeş yalnızların annesi;

Kaldırımlar, içimde yaşamış bir insandır.

Kaldırımlar, duyulur, ses kesilince sesi;

Kaldırımlar, içimde kıvrılan bir lisandır.

Dörtlükteki “insan” ve “lisan” kelimelerindeki “san” sesleriyle zengin kafiye yapılmıştır.

 

Dize sonundaki bir kelimenin başka bir dize sonundaki bir kelime içinde yer alması ile oluşan kafiyeye tunç kafiye denir. Tunç kafiye ayrı bir kafiye türü olmayıp zengin kafiyenin bir çeşididir.
 

Uzaktan bir tren sesi gelince

Hasretle sızlıyan kalbimiz, ince

Bir derde yeniden düştü sanırız.

                            Necmettin Halil Onan

İkinci dizenin sonundaki “ince” kelimesi birinci dizenin sonundaki “gelince” kelimesinin içinde yer almıştır.

ç. Cinaslı Kafiye: Sesteş (eş sesli) kelimelerle yapılan kafiye çeşididir.
 

Hadi git, benden sana dilediğince izin,

Öyle bir uzaklaş ki karda kalmasın izin.

                                            Cemâl Sâfi

Bu dizelerin son kelimeleri arasında ses bakımından benzerlik, anlam bakımından ayrım vardır.

Kafiye Düzeni: Kafiyelerin diziliş özelliğine kafiye düzeni (kafiye şeması / kafiye örgüsü) denir. Kafiye düzeni belirlenirken birbiriyle kafiyeli dizeler aynı sesle gösterilir. Beş çeşit kafiye düzeni vardır.
 

Düz

................. a

................. a

................. a

................. a (b)

Çapraz

................. a

................. b

................. a

................. b

Örüşük

................. a

................. b

................. a

................. b

................. c

................. b

................. c

KAVAL

Bir dereden kopardım

Bu incecik kamışı

Ve bir bıçakla yardım

Pek solgunsa da dışı

Sesinde gizli, berrak

Pınarların akışı:

Dinle, ne şakrıyor, bak!

               Ali Mümtaz Arolat

Sarma (Sarmal)

................. a

................. b

................. b

................. a

Mâni Tipi

................. a

................. a

................. b

................. a